Europa eta Natura

    Argazkilari europar dream team  batek Europan naturaren argazki batzuk egin ditu  eta National Geographic aldizkarian ikustea daukagu.

    Verena Popp-Hackner argazkilariak gure kostaldeari argazkia egin dio,  Barrikan hain zuzen ere.

Gehiago ikusi nahi izanez gero klikatu hemen

Fraktalak eta Mandelbrot matematikaria

    Benoît Mandelbrot matematikaria XX.mendeko 70.hamarkadan fraktalak aztertzen eta garatzen hasi zen ordenagailuei esker. Ekuazio matematikoetan oinarrituta daude  artea eta matematika lotuz.

    Zer da fraktala? Objektu erdigeometrikoa da non bere oinarrizko egitura, zatikatuta edo irregularra, eskala desberdinetan errepikatzen den.

    Naturan fraktalak aurkitzen ditugu: hodeiak, mendiak, sistema zirkulatorioa, itsasertza, elur-malutak,...

Fraktal gehiago ikusi nahi izanez gero klikatu hemen

Zumaiako flyscha, gure altxorra.

    Zumaiako Flyscha "Lurraren historiarako munduko erreferentzia" ofizialki izendatu zuten atzo Nazioarteko Estratigrafia Batzordeak.


    Baina , zer da flyscha? Itsas hondoan sedimentazioz sortutako arroka-mota da. Flyschean material sedimentario gogorrak (kararriak) eta bigunak (margak) txandakatzen dira; hau da, gogortasun desberdineko geruzaz osatuta dago, eta horrek hostopil-itxura ematen dio.

    Lurrak gutxi gorabehera 4.600 milioi urte ditu eta denboraldi hori guztia hainbat kapitulu eta azpikapitulutan banatzen da.. Erregistro geologikoaren aldetik dira bereziki interesgarriak Zumaiako labarrak.

    Deba aldetik, berrienetara, Getaria aldera, gutxi gorabehera duela 100 milioi urtetik duela 50 milioi urtera bitarteko historia osoa dago jasota, orriz orri. Eta juxtu zortzi kilometro horietan, Lurraren historiaren bi une nabarmen daude jasota. Gaur egun Euskal Herria den eremua itsas hondoan zegoen, eta kosta orain Errioxa dagoen lekuan zegoen. Horregatik daude han dinosauroen arrastoak, eta ez Euskal Herrian.

    Zumaian inon baino garbiago ikusten dira Kretazeoaren eta Tertziarioaren arteko muga (K/T muga) eta Paleozenoaren eta Eozenoaren artekoa (P/E).

   K/T muga duela 65 milioi urtekoa da. Zumaian, Algorriko puntaren oinarrian dago eta dinosauroen galerarekin erlazionatuta dago. Berez, K/T muga buztinezko geruza ilun bat da. Buztinean iridioa dago, normalean egoten den baino askoz kontzentrazio handiagoan. Teoriaren aldeko ebidentzia ugari daude (fosilak eta asteroideak inpaktatzean sortu ziren mikoresferulak,adibidez). Asteroide hark sortutako kraterra Yucatanen dago, eta arrastoak mundu osoan hautematen dira. Zumaian, ageri-agerian daude. Esaterako, atmosferara iridioa askatu zuen, eta hauspeatutakoan sortu zen geruza oso garbi ikusten da Algorrin.

    P/E muga Zumaian ez ezik, Sopelan eta Hendaian ere nabaritzen da. Geologoek K/T muga baino garrantzitsuagoa dela esaten dute. Itzurun hondartzaren sarreran dago, 54-55 milioi urte ditu. Muga honek aurreko geruzekiko desberdintasun geokimikoak, isotopikoak eta paleontologikoak ditu eta aldaketa hauek oso klima-aldaketa handia eragin zuten.

Beraz, altxor hori zaindu egin beharko dugu.


Lurraren geokronologia argitzeko klikatu hemen

Taula periodikoa eta artea

The visual Elements Periodic Table-k taula periodikoaren flash bertsioa ikusteko aukera ematen digu eta hona hemen elementu batzuk 

Zein dira elementu hauek?

The Periodic Table Printmaking Project taula periodikoan elementuak arte grafikoetako 97grabatzaileek egindako obrak dira. Marrazkilari eta artista hauek, kopiatu beharreko irudia pentsatu eta paperean diseinatzeaz gain irudia grabatu egin behar dute teknika desberdinak erabiliz.

Zein dira ondoko elementuak?

SOLUZIOA

Wolframioa eta Elhuyar anaiak

    Zientziak eta teknologiak berebiziko garrantzia izan zuten XVIII. mendeko gizartean. Wolframioa mende hartan isolatu zuten Elhuyar anaiek; 1783. urtean, hain justu, Bergaran, eta garaiko aurkikuntza zientifiko eta teknologiko garrantzitsuenetako bat izan zen. Real Seminario Patriotico Bascongadok Bergaran zuen Laboratorium Chemicum-ean isolatu zuten wolframioa Juan Jose eta Fausto Elhuyar anaiek; gaur egun Edel oihal-denda dagoen lekuan zegoen laborategia.

     Aurkikuntza haren atzean, espioitza operazio bat ere egon zen eta Itsas Armadako Ministerioak eta Euskalerriko Adiskideen Elkarteak hartu zuten parte

   Wolframioa garrantzi handikoa izan zen metalurgiaren garapenean, hainbat erabilera eremu dituelako: etxekoak, publikoak, estrategikoak eta militarrak.

    Elementu kimikoa isolatzeko prozedura honako hau izan zen: minerala deskonposatu eta burdina eta manganesoa atera zituzten. Geratzen zen hondakina azido nitrikoz tratatu zuten, azido wolframikoa lortzeko. Konposatu hori garbitu eta lehortu ondoren, wolframio (VI) oxidoa lortu zuten. Hori erreduzitzeko, xehatu eta kirats hautsarekin nahastuta ordu eta erdiz su bizian eduki zuten. Botoi gris modukoa lortu zuten. Lortzen zuten alea oso txikia zen. Ale txiki hori wolframio izeneko elementu kimikoa zen. Aurkikuntza garrantzitsu horren berri txosten batean eman zuten.

   Horrez gain, beste hainbat ikerketa ezin zituzten, zilarbiziaren, zilarraren edota platinoaren inguruan.

   Aurkikuntza hark berehala izan zuen oihartzun handia mundu osoan. Frantziako, Britainia Handiko, Alemaniako eta Suediako aldizkari zientifiko nagusietan argitaratu zuten, eta Encyclopédie-n ere agertu zen.

Taula periodikoa

    1869.ean eta 1870.ean bi zientzialarik D.Mendeleiev (1834-1907) erusiarrak eta L.Meyer (1830-1895) alemaniarrak, nork bere aldetik Taula Periodiko ospetsua aurkeztu zuten.
   Mendeleiev-en sailkapen periodikoak, Meyer-ena baino elaboratuagoa zenak, ordurarte ezagunak ziren elementu guztiak zituen barnean, sarrera bikoitzeko taula batean ordenatuta eta ondoko irizpide hauen arabera:

• Masa atomikoaren hazkortasuna
• Propietateen antzekotasuna

    1914.an H.Moseley-k  (1887-1915) elementuen zenbaki atomikoa determinatu zuen, eta egiaztatu egin zuen ezen, elementuak zenbaki atomikoaren ordena hazkorraren arabera kokatzen direnean, orduan, elementu guztiak propietateen antzekotasunaren irizpideak eskaturiko tokian kokatuta geratzen direla.
    Gaur eguneko Taula Periodikoa Paneth eta Werner-ek buruturikoa da eta bertan gaur egun ezagutzen diren 109 elementuak, zenbaki atomikoaren ordena hazkorraren arabera, hemezortzi zutabetan eta zazpi errenkadetan daude ordenatuta. Errenkadei periodoa deritze eta zutabeei taldea.

    Gaur egun  taula periodiko asko Interneten aurki ditzakegu baina hemen taula periodiko interaktiboa duzue (Merck laborategikoa). Klikatu, ikusi eta ikasi.
Taula periodiko interaktiboa

     Eta bi bideo ere dituzue  kimika ez dela aspergarria konturatzeko.

Biziaren historia

    Gure planetaren gaineko biziaren historiari buruz mintzatzen garenean, lehenaldiko garaietan bizi izan diren eta harrietan, ia sedimentarioetan bakarrik, orain arte kontserbatu diren izaki bizidunen hondakinetan (eta bai beraien aztarnetan, hau da fosiletan)oinarritzen gara.
    Fosil-hondakin hauen azterketei esker,denboran zehar izaki bizidunek izandako eboluzioa ezagutu dezakegu; forma primitiboetatik garatuenetara.

    Kasu batzuetan eboluzio hau bapateko suntsiduraz ebakita geratzen da. Orokorki suntsidura-mota hauek talde batzuei batera eragiten diete eta aldien arteko mugekin bat etorri ohi diren gertaera garrantsitzuak adierazten dituzte erregistro geologikoan. Honen adibideak hurrengoak ditugu: Trilobiteen desagerpena Permikoaren amaieran, edo dinosauruena Kretaziko-Tertziarioaren mugan.

    Dena den, gehienetan gertatzen dena suntsidura txikien kopuru handia izaten da eta beste espezie batzuen bitartez espezie batzuen ordezkapena burutzen da eboluzio normalaren barruan.

    Fosil-hondakin ezagunen ugaritasun eta aniztasun handia dela medio, Lurraren gaineko biziaren historia nahikoa zehatz berreraiki dezakegu, baina kontuan hartu behar dugu fosil hauek gure planetaren eraketaz gero existitu diren izaki bizidunen multzoaren zati txiki bat besterik ez direla ere. Organismoen heriotzaren eta fosil bezala aztarnategietan beren agerpenaren bitartean burutzen den prozesu-kopuru handiak (garraioa, lurperaketa, disoluzioa, etab.) haien parterik handiena desger dadin determinatzen du aurreko pausoren batean.

   Duela 65 milioi urte inguru, dinosauroak desagertu ziren, eta galera hori ere sumendiekin lotzen dute batzuek. Nahiz eta dinosauroen desagertzea azaltzeko teoriarik onartuena talkaren teoria den, ikertzaile guztiak ez datoz bat horrekin. Adibidez, Princetongo Unibertsitateko Gerta Keller paleontologoak uste du Deccango (India) erupzioek eragin zutela desagertzea.

   Orain dela gutxi, berriz, alderantzizkoa iradoki dute Brown Unibertsitateko paleontologoek; hau da, dinosauroei gailentzen lagundu zietela sumendi-erupzioek. Izan ere, duela 200 milioi urte Pangea superkontinentea banatzen ari zen, eta erupzioak etenik gabe gertatzen ziren. Paleontologo horiek ondorioztatu dutenez, erupzioen ondorioz garai hartan nagusi zen espeziea desagertu zen, crurotarsan izeneko krokodilo-antzeko animalia bat. Eta horretaz baliatu ziren dinosauroak planetaren jaun eta jabe bihurtzeko.

    Bulkanologoek ohartarazi dute Islandian erupzio gehiago gerta daitezkeela hemendik aurrera, jarduera handiko ziklo bat hasi dela baitirudi. Hala eta guztiz ere, ez da pentsatu behar duela milaka milioika urteko egoera berrituko denik.


Era geologikoak