Kimikaren Nazioarteko Urtea-2011

Aurten Kimikaren Nazioarteko Urtea denez hona hemen taula periodikoa, kimika eta artea lotzen dituena. Interaktiboa da, beraz edozein elementu klikatuz gero egilea eta beste datu batzuk eskura izango dituzue.

The visual Elements Periodic Table

Kimika materia eta beronen transformazioak aztertzen dituen jakintza-arloa da.


Kimikak gure gaur eguneko gizartean duen garrantzia erraz ulertuko da, inguruneari erreparatuz gero. Elikagaien egosketa, liseriketa urdailean, laborantzaren ongarritzea, eranskailuen erabilera, uren arazketa, edozein substantziaren errekuntza,… guretzat eguneroko prozesuak dira, zuzenago edo zeharka gure bizitzen gainean eragina dutenak, beti ere, prozesu kimikoak.

    Gaur egun, Kimika gizartearen erronka berrien aurrean aurkitzen da, material berriak ikertzen espazioaren azterketarako, botika berriak egiteko, supereroaleak sortzeko, etab.;

Orain arte, Kimika ulertzea eta batez ere, atomoak eta  loturak ulertzea nahiko zaila egiten zitzaigun ezin genuelako ikusi. Gaur egun ordenagaluei esker atomoak, loturak, bibrazioak ikustea daukagu.

Espazioa eta gizakia

1961eko apirilaren 12an espaziora Yuri Gagarin joan eta etorri egin zen. 50 urte besterik ez dira pasa, baina ordudanik gizakia Ilargira iritsi da , Martetik ere irudiak lortu dituzte, Espaziora joateko bidaiak ere egin dira...
Dena den, urte hauetan komunikazio bideetan agertu diren berri batzuek gizakia Ilargira iritsi den zalantzan jartzen dute.
Urtarrilean EITBn "Escepticos" saioan zalantzak, mitoak... argitzen dituzte.
Eszeptiko guztientzat hona hemen bideoa.

ENERGIA NUKLEARRA

HISTORIA
1896.urtean Becquerel-ek elementu batzuek erradiazioak igortzen zituztela aurkitu zuen.
Berak eta Marie Curie-k beren propietateak ikertu zituzten eta X izpiak ez zirela  konturatu ziren: alfa, beta eta gamma.
Rutherford-ek 1911.urtean atomoaren nukleoa aurkitu zuen eta orduan izpi horiek nukleotik zetozela konturatu ziren.
1932.urtean Chadwick-ek neutroia aurkitu zuen eta beranduago, Enrico Fermik erradiazio batzuk neutroiak zirela aurkitu zuen.
Hamarkada honetan Fermik eta bere kolaboratzaileek laborategian elementu  batzuek neutroiez bonbardatu zuten eta horien artean uranio-atomoak bonbardatu zituzten, horrela lehenengo fisio nuklearrak lortu zituzten.
Munduko Bigarren Gerran Alemaniak proiektu bat (Proiektu Uranio) garatu zuen bonba atomikoa egiteko asmoz.Albert Einstein-ek 1939.an Roosevelt-eri (Estatu Batuetako presidentea) Alemaniak zituen asmoak jakinarazi zizkion eskutitz baten bidez.




MUNDUKO BIGARREN GERRAN URANIO.


BONBA ATOMIKOA ETA FISIO NUKLEARRA.
.

FISIO ETA FUSIO NUKLEARRA.
.

ZENTRAL NUKLEARRAREN FUNTZIONAMENDUA.


CHERNOBYL



http://www.madrimasd.org/blogs/ciencianuclear/2011/03/11/131857#comments

Zumaiako flyscha

Zumaiako flyschari buruz beste batzuetan idatzi det, baina kasu honetan ondoko bideoan dena oso ondo azalduta ikusteko aukera daukagu.

Los documentales de Cultural.es - 08/03/10

Historian zehar unibertsoari buruzko teoriak

S.Aristarko (K.a.280)-filosofo greziarra

      Bere garaiko filosofoek Lurra zentroan zegoela uste zuten eta bera izan zen Lurra Eguzkiaren inguruan zebilela esan zuen lehena.Horretarako Lurra eta Eguzkiaren arteko distantziak neurtu zituen eta Eguzkia Lurra baino askoz handiagoa zela konturatu zen. Horregatik Eguzkia erdian zegoela eta Lurra bere inguruan biraka ari zela proposatu zuen

Ez zuen jarraitzaile askorik izan.





Aristoteles (K.a. 384-322)- filosofo greziarra

Aristoteles Platonen ikaslea izan zenez bere iritziak onartu zituen.
Platonen arabera Lurra esfera bat zen eta unibertsoaren erdian kokatuta zegoen.Izarrak eta planetak zeruko zirkuluetan biraka ari ziren zentrotik kanporuntz ondoko ordena jarraituz: Ilargia, Eguzkia, Artizar,Merkurio, Marte,Jupiter, Saturno eta gainontzeko izarrak. Platonen ideiak mitikoak ziren; Eudoxus Platonen ikaslea izan zen esferen teoria sartuz.

Aristotelesek  Eudoxus-en teoriak zehatzago azaldu zituen  Unibertsoaren eredu geozentrikoa planteatu zuen: Lurra zentroan eta zeruko gorputzak Lurraren inguruan biraka jarriz.Gorputz horiek esfera gardenetan zebiltzan HZRUa burutuz.

Klaudio Ptolomeo (K.o. 85-165)-astronomo greziarra

 Ptolomeok Aristotelesen teoria geozentrikoa defenditu zuen.

Eredu geozentrikoa (Aristotelesena baino zehatzagoa) proposatu zuen .Ptolomeok Almagesto izeneko liburuan argitaratu zuen bere teoria geozentrikoa. Liburu hori Astronomiaren entziklopedia izan zen XVI. mendera arte.

Lurra zen unibertsoaren zentroa, eta Ilargia,Eguzkia eta planetak orbita zirkularretan edo epizikloak eginez (hots, Lurraren inguruan biraka zebiltzan puntuen inguruan orbita zirkularrak eginez) ari ziren biraka Lurarren inguruan.Planeta bakoitza bi zirkunferentzetatik mugitzen dira:  "deferente" izeneko zirkunferentziaa Lurran zentratuta dago eta "epiziklo" izeneko zirkunferentziak "deferente" izeneko zirkunferentziaren ibilbidea jarraitzen du.

N.Koperniko (1473-1543)- astronomo poloniarra 

Eredu heliozentrikoa proposatu zuen. Teoria hau beste zientzialariek onartzen zutenaren aurka zegoenez  ez zen berehala argitaratu.Kopernikok De Revolutionibus Orbium Caelestium  liburua 1506an idazten hasi zen eta 1543an argitaratu zuten Koperniko hiltzear zegoenean. Eliza ere ideia horien a urka zegoen.

Eredu heliozentrikoa: Lurra Eguzkairen inguruan zebilen, beste planeta guztien antzera, eta Ilargia Lurraren inguruan zebilen, Lurra higitzen ari zen bitartean.  Gorputzen higidurak zirkularrak zirela uste izan zuen eta epizikloen ideia ere gorde izan zuen.

Galileo Galilei (1564-1642)-fisikari italiarra

1610.urtean teleskopioa eraiki zuen eta aurkikuntza honi esker unibertsoaren benetako tamainaz konturatu zen lehena izan zen.

Teleskopioz zerurantz begiratezan Galileok Jupiterren sateliteak behatu zituen, beraz eredu geozentrikoa ezinezkoa zela frogatu zuen.Eredu heliozentrikoa zen baina oraindik orbita zirkularrak zituztela uste izan zuen.

Tycho Brahe (1546-1601)- astronomo daniarra

Brahek instrumentu desberdinak asmatu zituen eta horiei esker izarren eta planeten distantziak zehaztasun handiagoz neurtzea lortu zuen. Teoria heliozentrikoa onartu nahi ez zuenez bere teoria geozentriko eta heliozentrikoaren artean dago.

Bere teorian Eguzkia eta Ilargia Lurraren inguruan biraka ari dira eta Lurra geldirik aurkitzen da. Marte, Merkurio, Jupiter, Artizar eta Saturno Eguzkairen inguruan biraka ari dira.

J. Kepler (1571-1630)-astronomo alemaniarra

Tycho Brahe-ren laguntzailea izan zen. Kepler-ek Tycho Brahek egindako planeten ibilbideari buruzko datu-taulak jarauntsi zituen eta hiru legeak enuntziatu zituen:

1.legea: Planeta guztiek orbita eliptikoak burutzen dituzte. Eguzkia elipsearen foku batean dago.

 

2.legea: Planeta eta Eguzkia elkartzen dituen lerro zuzenak azalera berdinak zapaltzen edo estaltzen ditu denbora-tarte berdinetan.

 3.legea: Planeta baten higiduraren periodoaren karratua planetatik Eguzkirako batezbesteko distantziaren kuboaren zuzenki proportzionala da.

Hiru lege hauek planetek Eguzkiaren inguruan duten higidura eta baita sateliteek beren planetaren inguruan duten higidura ere azaltzen dituzte.

Isaac Newton (1642-1727) fisikari ingelesa

Arlo askotako azterketak eta ikerketak burutu zituen: mekanika, optika, matematika... Kepler-en legeetatik abiatuz, Newton-ek Dinamikaren eta grabitazio unibertsalaren legea proposatu zituen
Ilargia Lurraren inguruan ibili eta lerro zuzenean ihes ez egitearen arrazoia ulertzeko, Newton-ek suposatu egin zuen indar batek jardun behar zuela Ilargia Lurrerantz erakarriz eta zirkunferentzia bat eginaraziz. Indar hori grabitate izena eman zion eta urrunetik eragiten duela suposatu zuen.



Grabitazio unibertsalaren legea

Bi partikula materialek elkar erakarri egiten dute, beren masen biderkaduraren zuzenki proportzionala eta beren arteko distantziaren karratuaren alderantziz proportzionala den indar batez.

Muga angelua eta islapen osoa.Aplikazioak eta fenomenoak

Argia ingurune batetik errefrakzio-indize txikiagoko beste ingurune batera pasatzen denean, normaletik urrunduz errefraktatzen da. Eraso-angelua gero eta handiagoa denez errefrakzio-angelua  handiagoa egingo da.
Eraso-angelu jakin batean- muga-angelua (L) deritzona- errefrakzio-angelua =90º baliokoa da.
Eraso-angeluak hori baino handiagoak badira, argi guztia islatu egiten da, islapen osoa gertatu dela esango dugu.

Islapen osoko prismak:
Aire-beira banatzen dituen gainazalari dagokion muga angelua 45º-koa baino txikiagoa da.

Islapen osoa ematen da 45º - 45º - 90º angeluak dituzten beira prismetan.

Ispilatzeak:

Bideoa

Beheko ispilatzea:
Basamortuko zonaldeetan airea lehorra eta garbia denez, lurrarekin ukipenean dauden aire-geruza beroak dira, lurrazaletik urrundu ahala aire geruza hozten dira, beraz dentsitatea aldatu egiten da eta errefrakzio-indize baxuagoa dute.
Argi-izpiek geruza batetik bestera pasatzerakoan errefrakzioak jasaten dituzte, eraso-angelu handiagoa denez azkenean muga angelura iristean islapen osoa emango da. Begiak objektuak kokatzen ditu argi-izpiak heltzen zaizkion norabide brdinean, objektuak buruz behera ikusiko ditu ispiluan bezala, lurrazalean ura dagoen inpresio faltsua jasoko du.

Goiko ispilatzea
Goiko ispilatzeak arraroagoak  baina egonkorragoak dira. Poloetan edo herrialde hotzetan gertatzen dira. Ondoko irudian ,XIX.mendeko grabatu honetan, bi ispilatze ikus ditzakegu.

 Ispilatze berezi bat da Fata Morgana izenekoa. Ispilatze honetan islapen eta errefrakzio anizkoitzak ematen dira eta horregatik irudia behin eta berriz ager daiteke. Horrela edozein irudi luzatuta agertuko da irudiak gainezartzen baitira. Fata Morgana (Morgana maitagarria) Arturo Erregearen arrebaordea zen eta kondairek diote sorgina zela. Kondairen arabera Siliziako uretan sirenekin egoten zen eta berak hainbat marinel harrapatzen zituen. Marinelek gaztelu iristezinak ikusten zituzten eta beti Fata Morgana han zegoen.Ondoko bideoan fenomeno hori ikus dezakegu:







Zuntz optikoa
Islapen osoaren fenomenoari esker argia beira hagatxo mehe baten zehar eraman daiteke, ondoz ondoko islapenen bidez. Horrela izpi bat mutur batetik beste batera eraman daiteke.

Endoskopietan gorputzen barneko organoak ikusteko erabiltzen da.
Telekomunikabideetan argi pultsuak bidaltzen dira eta hauek kablearen beste muturrean seinale elektriko bihurtzen dira.

Higidura harmoniko sinplea

Higidura periodikoak: denbora tarte konstante bat pasa ondoren errepikatzen diren higidurak dira. Adibidea: HZRUa

Higidura bibrakor edo oszilakorrak: denbora tarte berdinetan bere aldagai zinematikoen balioak errepikatuz bere oreka posizioaren inguruan alde batera eta bestera desplazatzen ari denean.

Higidura harmoniko sinplea: posizio-bektorearen jatorria oreka-puntuan edo oszilazio-zentroan egonik eta indarra desplazamenduaren aurkako norantzakoa izanik, posizio-bektorearen proportzionala den indar erakarle baten eraginpean higitzen denean. Gorputzak ibilbide zuzen baten gainean higitzen da.

HHSaren ezaugarriak:

• Bibrazio edo oszilazioa: joan-etorriko higidura oso batean partikulak ibilitako distantzia.
• Oszilazio-zentroa: higitzen ari den partikulak lorturiko muturreko bi posizioen arteko erdiko puntua.
• Elongazioa,x: aldiune bakoitzean partikla higikorraren eta oszilazio-zentroaren arteko distantzia.
• Anplitudea,A: elongazioaren balio maximoa.
• Periodoa,T (s): partikulak oszilazio osoa burutzeko behar duen denbora.
• Maiztasuna,f (Hz ): denbora-unitatean buruturiko oszilazioen kopurua. Periodoaren alderantzizko magnitudea da  (f=1/T)

• Pultsazioa:





HHSaren ekuazioak

HHSaren propietateak:

• Higidura hau periodikoa eta oszilakorra da, ibilbide zuzenaz
• Elongazioa,abiadura eta azelerazioa periodikoki aldatzen dira, era sinusoidalean , nahiz eta hiruren artean fase -desberdintasuna dagoen.
• Azelerazioa elongazioaren balioaren zuzenki proportzionala, eta aurkako noranzkoa
• Periodoak eta maiztasunak ez dute inolako erlaziorik higiduraren anplitudearekin.

Osziladore harmoniko sinplearen dinamika

Osziladore harmoniko sinplea indar berreskuratzaile baten eraginpean HHSa duen sistema da

Osziladore harmoniko sinplearen energia

Osziladorearen energia mekanikoa zinetikoa da alde batetik, higitzen ari baita, eta potentzial elastikoa bestetik, higidura harmonikoaren indar berreskuratzaile baten eraginaren ondorioz sortzen baita. Nahiz zinetikoa nahiz potentziala periodikoak dira eta bien batura konstantea da.

Pendulu sinplea edo matematikoa
m masako partikula txiki bat L luzerako hari batetik (luzaezina eta masa arbuiagarrikoa) zintzilikatuz, eta pausaguneko posizio bertikaletik angelu txiki batez aldenduz, askatzean, penduluak HHSa jarraituko du.

Ariketa osagarriak